Ne Hollywood ne Moskova

1936-1939 İberya Devrimi Sırasında Sinema
Wally Rosell
Çeviren: Dina Gezgin

"Amaç, teknik olarak Amerikan filmleriyle, içerik olarak da Sovyet filmleriyle karşılaştırılabilecek uzun metrajlar çekmekti."
P. A. Paranagua

AYNEN fotoğraf, basın ve afiş konusunda olduğu gibi, zamanın politik yapılanmaları ve sendikaları 1936 Temmuz'undan başlayarak bu propaganda aracının işlerliğinden faydalanmak istediler: sendikalar -özellikle CNT- 230'un üzerinde kısa metraj (güncel olaylara dair filmler ve kurgular) ve aşağı yukarı 25 kadar uzun metraj çekti. "Cephe"nin farklı noktaları üzerine yapılan röportajların çoğu, liberter kolektivitelerin yaptıkları çarpışmalara ve sosyo-kültürel aktivitelerine eşit ağırlıkta yer vermekteydi.

Buna karşılık, uzun metraj kurgular her ne kadar özgünlükten ve kaliteden yoksun olmasalar da, sinema tarihinde kalıcı olmadılar (devrim hakkında yapılmış olan Rus filmlerinin -özellikle de S. Eisenstein'inkilerin- aksine). Bu yüzden, şimdi bu filmleri tekrar keşfetmek gerekir. Bazı uzun metrajlar ancak Fransa'nın bağımsızlığını kazanmasından sonra tamamlanabildi (bunların arasında l'Espoir -Umut- örnek gösterilebilir). Diğer bazılarıysa, kırk yıl gibi bir süre boyunca frankocuların arşivlerine gömülü kaldılar. Bunlar bir yana, ayrıca röportaj ve kurgunun harmanlanmasıyla yapılmış olan bir kaç filmden de bahsetmek mümkün: Castilla se liberta'da "profesyonel" bir oyuncu Buenaventura Durruti rolünü canlandırmaktadır. Cipriano Mera da bu "karakter" ile röportaj yapmaktadır.

Diğer endüstri dallarında olduğu gibi sinema da -tiyatro ile beraber- sosyalist bir temele oturtulmuştur :

* Yapım cihazları Madrid'deki SIE-Film ve Barselona'daki Spartacus Şirketleri aracılığı ile).

* Montjuich (Barselona) stüdyoları CNT'nin kontrolü ile.

* Dağıtım Madrid ve Barselona'daki iki yüz salon aracılığıyla.

Barselona'da, sendikanın teknik komisyonunun (CNT-SIE Film) sorumluları Miguel Espinar (Ramblas Sineması'nda gişe görevlisi) ve Marcos Alcon'dı. Sendika, 255 Caspe Sokağı adresine bürosunu, bir stüdyoyu, üç montaj odasını ve bir projeksiyon salonunu yerleştirir, sosyal eşitliğin yanı sıra. Gelirler oyuncular, teknisyenler, projeksiyonistler, müzisyenler, siklistler (salonlar arasında film bobinlerini taşıyanlar), cepheye giden sendika militanları, ki "kadın" ve "erkek", arasında eşitçe (ve çalışma saatlerine bağlı olarak belirlenmiş bir katsayıya göre) paylaşılıyordu. Gelirlerin bir bölümü de başta sığınmacılara sonra da gösteriler için çalışanların çocuklarının gittiği ilkokullara (Grupo Escolar de Espectaculas Publico) dağıtılmaktaydı. Biletlere kızıl ve kara renklerden oluşan sendika pulları yapıştırılıyordu. Bahşiş, biletlerin tekrar satılması (karaborsa) yasaktı.

Madrid'de sendika CNT ve UGT tarafından beraber yönetiliyordu: SUICEP.

1937 Mayıs'ından sonra, Barselona sendikası çalışmalarına CNT ulusal komitesinin emirlerine ve komünist bakan Juan Comorera'nın yıkıcı tutkusuna rağmen devam edecekti. Comorera, Sovyet tipi yapımcılığı ve kendi denetimi altında olabilecek bir propaganda yönetimini empoze etmeye çalışıyordu.


İspanya'da gerçekleşmekte olan bu aktivite dünya sinemasında da yankılarını duyurmuştur. Eroll Flynn (Duke Ellington'ın, Clark Gable'ın ve Marlene Dietrich'in yaptığı gibi) İspanya'ya gelerek yurttaşlarını destekleyecektir. New York'lu bir grup anti-faşist sanatçı bazı propaganda filmleri yaparlar: Tierra de Espana (İspanya Toprakları, 1937). Komünist düşünceden esinlenen bu film Hollandalı Joris Ivens'in yanı sıra Ernest Hemingway ve Orson Welles'in yapımcılığı ile gerçekleştirilmiştir. Los Angeles, Hollywood'da ise bazı iyi niyetliler olsa bile kapitalistlerin baskısı yüzünden çabaları bir-iki melodramdan öteye geçemez. Meksika'ya gelince, -ki, Franko hükümetini tanımayı reddeden tek ülke- özellikle gemilerle bu ülkeye gelen sığınmacılarla burada pek çok röportaj gerçekleştirilmiştir.

Liberter film yapımcıları arasında pek azını biliyoruz. Bunlardan bazılarının hakkında kısaca bilgi vermek gerekirse:


Armand Guerra, gerçek adı Jose Estivalis Calvo'dur. 4 Ocak 1886'da Valence'de doğmuştur. Bir ate olarak başladığı yoluna 20 yaşında anarşizmi de benimseyerek devam eder. Fransa'ya giderek CGT tarafından kurulmakta olan Halkın Sineması Kooperatifi'nin (La Cooperative du Cinema du Peuple) kuruluş çalışmalarına katılır. Aynı kooperatif için pek çok film gerçekleştirir, ki bunlardan ikisi Paris sinematekinde bulunmuştur : Le Vieux Docker (Yaşlı Rıhtım İşçisi) ve La Commune. Yapımcılığını gerçekleştirdiği filmlerde bazen oyunculuk da yapmıştır. 20'li yıllarda o zamanlar Avrupa'nın sinema başkenti olan Berlin'de U.F.A stüdyoları için 1932'de sınırdışı edilene dek çalışır. Sonra tekrar İspanya'ya döner. İspanya'daki karışıklığa yönelik özgün bir noktaya parmak basan bir film gerçekleştirir: Kurşunların Arasından. Bu film İspanya'daki savaşın ve devrimin ilk aylarını anlatmaktadır. 18 Temmuz'da, A. Guerra üyesi olduğu CNT'ye görev almaya gider. Ancak, öncelikle çekimde görev alan arkadaşlarının işsiz kalmalarını önlemek için halen çevirmekte olduğu filmi bitirmelidir. Filmin çekimi biter bitmez, ekip arkadaşlarıyla birlikte savaşmaya gidecektir. 1936 yazında, cephede savaşmadan önce son kurgu filmini bitirir: Carnes de Fierra. 10 Mart 1939'da bitap düşmüş bir durumda Paris'te olur, arkasında karısını ve kızını yalnız bırakarak. Stalinist ve Frankocu resmi tarihler sinemanın bu önemli parkurunu özellikle es geçerler.

Adrien Porchet. İsviçreli sinemacı. Aragon'da gerçekleşen çarpışmalar üzerine pek çok röportaj ve belgesel film çekmiştir. Antifaşistler bozguna uğradığında İsviçre'ye döner ve arşivinin bir kısmını Amerika'da yayımlanmakta olan bir günlük gazeteye, Herald Tribune'e verir. 1981 yılında Michel Froideveaux'ya hatıralarını anlatmıştır: Aragon Cephesi'nde Bir Sinemacı.

Dikta yönetimi sırasında, kızıl ve kara yıllar boyunca örülmüş bağlar CNT'nin iç direnişine büyük fayda sağlamıştır. Frankocu polislerce seyrek olarak ziyaret edilen yerlerden biri olan sinema salonları, propaganda malzemelerinin taşınmasına ve elden ele ulaştırılmasına olanak sağlamıştır (özellikle Sabate Kardeşleri anmak gerekir bu noktada).


İspanyol Savaşı'ndaki yenilgiden sonra pek çok uzun metraj film çekilmeye devam etti: l'Espoir (Umut), 1937, Fransız yazar A. Malraux'nun kitabından uyarlanarak; Madrid'de Ölmek, 1966 (Stalin donemi belgeseli), F. Rossif'in yapımcılığında; Ülke ve Özgürlük (Ken Loach); Libertarias, 1996 (Mujeres Libres akımından esinlenerek gerçekleştirilmiştir); Ve İntikam Zamanı Gelir (Francisco Sabate'nin hayat öyküsünden esinlenilmiştir).

Belgeseller ve arşiv konusunda "Bir Başka Gelecek"ten bahsedebiliriz. Richard Prost bu filmde CNT'nin öyküsünün 20. yy. başından Franko'nun ölümüne kadar olan kısmını dört bölüm halinde anlatmaktadır. Ayrıca, "Ortiz, Ne Tanrısız Ne Efendisiz General": Nosotros grubunun üyeleriyle (Ariel Camacho, Phil Casoar, Laurent Guyot) bir röportaj.

Bugün, o dönemin bazı film ve belgeselleri tekrar görülebilecek durumdadır:

Los Aguiluchos de la FAI por tierras de Aragon: (Adrien Porchet & P. Wescheuk). Belgesel, Durutti yapılanması üzerine. Değişik versiyonları mevcut.
Espana Graphica: CNT tarafından Barselona'da çevrilmiş güncel olaylara yönelik belgesel.
Bajo el Signo Libertario (Felix Marquet, angel Lescarboure). Aragon'daki liberterler hakkında belgesel-kurgu.
Ayuda a Madrid
La Batalla de Farlete (Adrien Porchet)
Estampas Guerreras Numera UN (Armand Guerra)
Nosotros Sommos Asi! (Valentin R. Gonzales ve Jaime Piquer)
La Columna de Hierro Hacia Terruel
Barrios Bajos (Pedro Puche Luis Elias)

--------------------------------------------------------------------------------

Özgür Hayat'ın 18 Eylül 2004 tarihli 53. sayısında yayımlanmıştır.

fuck the system!